| Pantijn |
|
Nog naauwlijks was de neus van Jan weêr wat genezen, Of een verschriklijk mens trad eens zijn woning in. Deez sprak:'Ik ben de beul, voor mij zult gij wel vrezen, 'Want hangen zal ik u, al is het niet met uw zin.' 'Welzo!"sprak Jan en sloeg den beul zoo achter d'ooren. Dat hij door eenen slag het leven had verloren. Zo luidt een versje van een volksprent. Was hij niet alleen de baas? Jan Klaassen! Heer en meester van het 'ronzebonsie', de oudhollandse poppenkast. Met zijn onafscheidelijke stok werkte hij ze één voor één van het toneel: zijn eigen 'posmommeltje', zijn 'pruimentaartje' Katrijn; de huisbaas; de generaal; de diender; het monster; de duivel en zelfs de dood. Tot aan het begin van de 20e eeuw was in heel Europa de draagbare poppenkast een vertrouwd beeld op kermissen en jaarmarkten, straten en pleinen en ook aan zee. Gesjochten waren ze bijna allemaal, de spelers. Rondtrekkend kermisvolk, maar ook arbeiders of kleine handwerkslieden die met poppenspel in hun vrije tijd wat bijverdienden. De meesten van hen konden lezen noch schrijven. Poppentheater werd wel 'het theater der armen' genoemd. Poppen brengen immers geen loonkosten met zich mee, gevoed hoeven ze evenmin en ze gaan niet staken. Een poppenspeler kan in zijn eentje een hele wereld tot leven laten komen. Met slechts de hulp van iemand (vaak zijn vrouw) om het geld op te halen (mansen) kon de hele handel draaiende worden gehouden. Zo kon voor de armste mensen (doorgaans dezelfde klasse als de spelers) betaalbaar theater worden geboden. Mag volkspoppentheater dan goedkoper zijn dan 'het grote toneel', dat betekent nog niet dat het er een schraal aftreksel van is. Poppen zijn anders, het zijn geen mensjes in het klein. Juist in het verschil zit het speciale, in wat een levend wezen wel - en een pop niet vermag èn omgekeerd. Men kan een pop maken hoe men hem wil hebben, de hele trucendoos kan open: men kan hem een hals geven die groeit en krimpt; een dat bij een zwaardgevecht van de romp valt, maar bij de volgende voorstelling weer op zijn plaats is gezet; een schedel die de klinkende stokslagen weerstaat. Maar als bij een houten poppenkop de mondhoeken in een grijnslach omhoog geschilderd zijn, dan blijven ze zo, ook al vraagt de situatie om een smartelijke uitdrukking. Je zou dat laatste haast als symbolisch voor het poppentheater kunnen opvatten: een lach als antwoord op de vaak harde werkelijkheid die publiek en spelers deelden: de lege maag, de haveloze plunje, de ongevulde beurs, het verkrotte woninkje, de dood die bij armoede al vroeg om het hoekje gluurt, de drank die vergetelheid biedt. Grappen maken over de eigen underdog-positie en het aan de kaak stellen van machtsmisbruik en verkwisterij in de hogere kringen. Spotten met het gezag waarmee ze in aanvaring komen: de politie, de rechterlijke macht, het leger, de geestelijkheid. De spot kreeg gestalte in komische poppenkastfiguren als: Mr. Punch uit Engeland, Kasperl uit Duitsland, Polichinelle uit Frankrijk en Pulcinella uit Italië. Lang leve de houten klazen, hansworsten, harlekijnen, poesjenellen (Belgische stangpoppen) en alle andere clowns van het volkspoppentheater. Hetty Paërl (Heerekrintjes, Gaade Uitgevers, Veenendaal, 1987) (met toestemming van de auteur ingekort en herschreven door Wim Kerkhove) |
Naar Nieuws
|
| Pantijn |